Azərbaycanda nikahlar azalır, boşanmalar artır: Ailə institutunu nə zəiflədir? – ARAŞDIRMA

Azərbaycanda nikahların sayının azalması və boşanmaların artması cəmiyyətdə ailə institutunun vəziyyəti ilə bağlı müzakirələri yenidən gündəmə gətirib. Bu ilin ilk səkkiz ayında qeydə alınan nikahların sayının boşanmaların sayından cəmi iki dəfə çox olması, xüsusilə də boşanmaların nikahlarla müqayisədə yüksək paya malik olması problemin sosial, iqtisadi və psixoloji tərəflərinin araşdırılmasını zəruri edir.

İnfora.az-ın xəbərinə görə, rəsmi statistikaya əsasən, 2026-cı ilin ilk səkkiz ayında Azərbaycanda 26 min 485 nikah və 13 min 278 boşanma qeydə alınıb. Bu rəqəmlər boşanmaların sayının nikahların sayına nisbətinin təxminən 50,1 faiz olduğunu göstərir. Başqa sözlə, qeydə alınan hər 100 nikaha qarşılıq təxminən 50 boşanma düşür.

Lakin bu göstərici həmin dövrdə bağlanan nikahların yarısının boşanma ilə nəticələndiyi anlamına gəlmir. Çünki boşanmaların bir qismi əvvəlki illərdə qurulmuş ailələrə aiddir. Bununla belə, göstərici ailə münasibətlərindəki problemlərin və boşanma hallarının araşdırılmasının əhəmiyyətini ortaya qoyur.

Nikahların azalmasının səbəbləri nədir?

Nikahların sayının azalmasını yalnız gənclərin ailə qurmağa marağının zəifləməsi ilə izah etmək düzgün olmazdı. Bu prosesə iqtisadi vəziyyət, mənzil təminatı, məşğulluq, təhsil müddətinin uzanması və gənclərin gələcəklə bağlı gözləntiləri kimi bir sıra amillər təsir edə bilər. Xüsusilə mənzil qiymətlərinin və gündəlik yaşayış xərclərinin yüksək olması gənc cütlüklərin müstəqil həyata başlamasını çətinləşdirir. Sabit gəlirin, daimi işin və yaşayış yerinin olmaması bir çox insanın ailə qurmaq qərarını təxirə salmasına səbəb ola bilər. Digər tərəfdən, müasir dövrdə gənclərin təhsil və karyera planlarına daha çox önəm verməsi, şəxsi inkişaf və müstəqillik istəklərinin güclənməsi də nikah yaşına və ailə qurmaq qərarına təsir edən amillər sırasındadır.

Ailə qurmaqla bağlı gözləntilər də dəyişir. Əvvəllər sosial və ailə təzyiqi səbəbindən nikaha üstünlük verən şəxslər bu gün münasibətin keyfiyyətinə, qarşılıqlı hörmətə, emosional uyğunluğa və şəxsi sərhədlərə daha çox əhəmiyyət verə bilirlər. Bu isə bəzi hallarda nikah qərarının gecikməsinə, bəzi hallarda isə uğursuz münasibətin davam etdirilməməsinə gətirib çıxara bilər.

Boşanmaların arxasında hansı sosial və psixoloji problemlər dayanır?

Ailələrin dağılmasına səbəb olan amillər, adətən, tək bir problemlə məhdudlaşmır. Maddi çətinliklər, ünsiyyət çatışmazlığı, qarşılıqlı etimadın itirilməsi, qısqanclıq, xəyanət, məişət zorakılığı və ailə üzvlərinin münasibətlərə müdaxiləsi boşanma qərarına təsir göstərə bilən səbəblər arasındadır. Münasibətin ilk dövrlərində emosional bağlılıq və qarşılıqlı hisslər ön planda olsa da, birgə həyat başladıqdan sonra tərəflər gündəlik məsuliyyətləri bölüşmək, maliyyə məsələlərini həll etmək, ev işlərini təşkil etmək və gələcək planları uzlaşdırmaq kimi çətinliklərlə qarşılaşırlar. Bu məsələlər əvvəlcədən müzakirə edilmədikdə fikir ayrılıqları zamanla daha ciddi münaqişələrə çevrilə bilər. Psixoloji baxımdan emosiyaları idarə etməkdə çətinlik, problemləri danışaraq həll etmək bacarığının zəif olması və tərəflərin bir-birindən həddindən artıq gözləntiləri münasibətlərə mənfi təsir göstərə bilər. Sosial şəbəkələrdə təqdim olunan ideal ailə obrazları da bəzi insanlarda real münasibətlərlə uyğun gəlməyən gözləntilər yarada bilər. Bununla yanaşı, ailədaxili münaqişələrdə geniş ailənin müdaxiləsi də diqqət çəkən məsələlərdəndir. Gənc cütlüklərin müstəqil qərar vermək imkanının məhdudlaşdırılması, valideynlərin tərəflərdən birini müdafiə etməsi və şəxsi sərhədlərə hörmət edilməməsi münasibətlərdə gərginliyi artıra bilər. Maddi problemlər də ailədaxili münaqişələrin əsas mənbələrindən biri ola bilər. Gəlirlərin xərcləri qarşılamaması, borclar, işsizlik və ailə büdcəsinin idarə olunması ilə bağlı fikir ayrılıqları tərəflər arasında narazılıq yaradır. Lakin boşanmaları yalnız iqtisadi səbəblərlə əlaqələndirmək də doğru deyil. Eyni maddi şəraitdə yaşayan ailələrin münasibətləri fərqli ola bilər və burada ünsiyyət, emosional uyğunluq və problemlərin həlli bacarığı mühüm rol oynayır. Digər vacib məqam isə boşanmanın hər zaman qarşısı alınmalı mənfi nəticə kimi qiymətləndirilməməsidir. Zorakılığın, davamlı təhqirin və təhlükənin mövcud olduğu münasibətlərdə ayrılıq insanın təhlükəsizliyi və rifahı üçün zəruri ola bilər. Buna görə ailə institutunun gücləndirilməsi nikahların sayını artırmaqla yanaşı, ailədə sağlam və təhlükəsiz münasibətlərin qurulmasını da əhatə etməlidir.

Gəncləri ailə həyatına necə hazırlamaq olar?

Mütəxəssislərin diqqət yetirdiyi əsas məsələlərdən biri gənclərin ailə həyatına hazırlığının yalnız toy və nikah mərasimi ilə məhdudlaşmamasıdır. Ailə qurmaq iki insanın birgə yaşamaq qərarı olmaqla yanaşı, məsuliyyətlərin bölüşdürülməsi, kompromisə getmək, qarşılıqlı hörmət və çətinlikləri birlikdə həll etmək bacarığı tələb edir. Bu baxımdan məktəblərdə və ali təhsil müəssisələrində sağlam münasibətlər, emosional savadlılıq, konfliktlərin həlli və ailə məsuliyyəti barədə maarifləndirici proqramların təşkili faydalı ola bilər. Gənclər evlilikdən əvvəl ünsiyyət qurmaq, maliyyə planlaması aparmaq, şəxsi sərhədləri qorumaq və fikir ayrılıqlarını zorakılığa yol vermədən həll etmək barədə biliklər əldə etməlidirlər. Nikaha hazırlaşan cütlüklər üçün könüllü ailə məsləhəti xidmətlərinin genişləndirilməsi də əhəmiyyətlidir. Belə xidmətlər tərəflərə ailə həyatı ilə bağlı gözləntilərini əvvəlcədən müzakirə etmək, mümkün fikir ayrılıqlarını müəyyənləşdirmək və ortaq qərarlar vermək imkanı yarada bilər. Eyni zamanda, ailə psixoloqlarına müraciət etməklə bağlı cəmiyyətdə mövcud olan mənfi yanaşmaların aradan qaldırılması vacibdir. Psixoloji dəstək yalnız münasibət böhranı yarandıqdan sonra deyil, problemlərin ilkin mərhələsində də faydalı ola bilər.

Ailə institutunun gücləndirilməsi üçün hansı addımlar atılmalıdır?

Ailə institutunun möhkəmləndirilməsi üçün görüləcək tədbirlər həm sosial siyasəti, həm də maarifləndirməni əhatə etməlidir. Gənc ailələrin mənzil əldə etməsini asanlaşdıran mexanizmlərin genişləndirilməsi, məşğulluq imkanlarının artırılması və valideynlərin iş və ailə həyatını uzlaşdırmasına şərait yaradılması bu istiqamətdə əhəmiyyətli addımlar ola bilər.

Bununla yanaşı, ailə münasibətlərində yaranan problemlərin həlli üçün əlçatan psixoloji və hüquqi məsləhət xidmətlərinə ehtiyac var. Cütlüklərin münaqişələri daha erkən mərhələdə mütəxəssis dəstəyi ilə həll etməsi bəzi hallarda münasibətlərin sağlamlaşdırılmasına kömək edə bilər. Ancaq barışıq və ailənin qorunması təşviq edilərkən zorakılığa məruz qalan şəxslərin təhlükəsizliyi hər zaman prioritet olmalıdır. Maarifləndirmə kampaniyalarında ailəni yalnız ənənəvi rollar üzərindən təqdim etməkdənsə, qarşılıqlı məsuliyyət, bərabərhüquqlu münasibət, uşaqların sağlam mühitdə böyüməsi və ailə üzvlərinin bir-birinə dəstək olması kimi prinsiplər ön plana çəkilməlidir. Nəticə etibarilə, nikahların azalması və boşanmaların nikahların sayına nisbətinin yüksəlməsi bir neçə amilin qarşılıqlı təsiri ilə bağlı ola bilər. Problemin həlli üçün yalnız ənənəvi dəyərlərə çağırış etmək kifayət etmir. Gənclərin sosial-iqtisadi vəziyyətinin yaxşılaşdırılması, sağlam münasibətlər qurmaq bacarıqlarının inkişaf etdirilməsi və ailələrə vaxtında dəstək göstərilməsi kompleks yanaşma tələb edir. Ailə institutunun güclənməsi yalnız daha çox nikahın qeydə alınması ilə deyil, insanların qarşılıqlı hörmətə, güvənə və təhlükəsizliyə əsaslanan münasibətlər qura bilməsi ilə ölçülməlidir.

Aysel Muxtar