Kreditini ödəyə bilməyən borcalanı nə gözləyir? – ARAŞDIRMA

Azərbaycanda banklardan və bank olmayan kredit təşkilatlarından kredit götürən vətəndaşlar gəlirlərinin azalması, iş yerlərini itirmələri və gözlənilməz xərclərlə üzləşmələri səbəbindən borclarını vaxtında ödəməkdə çətinlik çəkə bilirlər. Belə hallarda kredit ödənişlərinin gecikdirilməsi yalnız aylıq büdcəyə deyil, borcalanın kredit tarixçəsinə və gələcəkdə maliyyə xidmətlərindən istifadə imkanlarına da təsir göstərə bilər.

İnfora.az-ın xəbərinə görə, kredit ödənişlərinin gecikməsi zamanı yaranan əsas suallardan biri bankın hansı tədbirləri görə biləcəyi, borcalanın isə öz hüquqlarını necə qoruya biləcəyidir. Xüsusilə gəliri azalan, lakin borcunu tamamilə ödəməkdən imtina etməyən şəxslər üçün kredit şərtlərinin dəyişdirilməsi, ödəniş müddətinin uzadılması və aylıq ödənişin azaldılması imkanları əhəmiyyət daşıyır.

Kredit ödənişi gecikdikdə hansı hüquqi nəticələr yaranır?

Kredit müqaviləsinə əsasən, borcalan götürdüyü vəsaiti və müqavilədə nəzərdə tutulan faizləri müəyyən edilmiş müddətdə qaytarmalıdır. Ödənişlərin gecikdirilməsi müqavilə şərtlərindən və qanunvericiliyin tələblərindən asılı olaraq əlavə maliyyə öhdəliklərinin yaranmasına səbəb ola bilər. İlk növbədə, borcalan gecikdirilmiş ödənişlərə görə müqavilədə və qanunvericilikdə nəzərdə tutulan faiz və ya dəbbə pulu ilə qarşılaşa bilər. Bununla belə, bankın tələb etdiyi hər bir əlavə məbləğin avtomatik olaraq qanuni olduğunu düşünmək düzgün deyil. Hesablamaların müqaviləyə və tətbiq olunan hüquqi normalara uyğunluğu yoxlanılmalıdır. Digər mühüm məsələ kredit tarixçəsidir. Kredit büroları borclar, ödənişlər və gecikmələr haqqında məlumatları toplayaraq borcalanın kredit öhdəliklərini yerinə yetirmə intizamının qiymətləndirilməsində istifadə edir. Gecikmələr barədə məlumatlar kredit tarixçəsində əks oluna və gələcəkdə yeni kredit əldə etməyi çətinləşdirə bilər. “Kredit büroları haqqında” Qanuna əsasən, vaxtı keçmiş borc ödəniş müddətinin 30 təqvim günündən artıq gecikdirilməsi ilə bağlı məlumatı da əhatə edir. Bu isə o deməkdir ki, borcalan kredit tarixçəsinə təsir edən halları nəzərə almalı və ödəniş problemlərini mümkün qədər erkən həll etməyə çalışmalıdır.

Bank borcalana qarşı hansı tədbirləri görə bilər?

Borcalanın müqavilə öhdəliklərini yerinə yetirməməsi bankın qanunvericilikdə və müqavilədə nəzərdə tutulan hüquqi vasitələrdən istifadə etməsinə əsas yarada bilər. Bank gecikmiş ödənişlərin edilməsini tələb edə, borcalanla əlaqə saxlayaraq borcun ödənilməsi barədə məlumat verə və müvafiq hüquqi prosedurlara başlaya bilər. Uzunmüddətli və davamlı gecikmələr zamanı məsələ məhkəməyə çıxarıla bilər. Bu halda borcun tutulması məhkəmə qərarı və qanunla müəyyən edilmiş icra prosedurları çərçivəsində həyata keçirilə bilər. Borcalanın əməkhaqqına, bank hesablarına və digər əmlakına yönəldilən tədbirlər isə hər bir iş üzrə tətbiq olunan hüquqi qaydalardan asılıdır.

Əgər kredit girovla təmin edilibsə, müqavilə və qanunvericilikdə nəzərdə tutulan şərtlər daxilində girov predmetinin hesabına borcun ödənilməsi məsələsi də yarana bilər. İpoteka ilə təmin edilmiş kreditlərdə isə ipoteka qanunvericiliyinin tələbləri ayrıca nəzərə alınmalıdır. Bununla yanaşı, ödənişin gecikməsi bankın istənilən əmlakı heç bir hüquqi prosedur olmadan götürə biləcəyi anlamına gəlmir. Borcun tutulması zamanı qanunvericilikdə nəzərdə tutulan prosedurlara əməl edilməlidir. Borcalan bankdan borcun hesablanması, gecikmə faizləri və digər ödənişlərin əsaslandırılması barədə məlumat tələb edə bilər. Hesablamalarda səhv olduğunu düşünürsə, banka yazılı müraciət edərək borcun yenidən yoxlanılmasını istəyə bilər. Mübahisə həll olunmadıqda isə aidiyyəti qurumlara və məhkəməyə müraciət etmək imkanları mövcuddur.

Kredit restrukturizasiyası hansı hallarda mümkündür?

Kredit restrukturizasiyası borcalanın maliyyə çətinliyi ilə üzləşməsi zamanı mövcud borc öhdəliklərinin daha uyğun şərtlərlə yerinə yetirilməsi üçün müqavilənin dəyişdirilməsidir. Bu mexanizm borcun avtomatik silinməsi və ya borcalanın ödəniş öhdəliyindən azad edilməsi demək deyil. 

Azərbaycan Mərkəzi Bankının banklarda kredit risklərinin idarə edilməsinə dair qaydalarına əsasən, bank borcalanın maliyyə çətinliyi yarandıqda kreditin restrukturizasiyasını həyata keçirə bilər. Bunun üçün borcalanın yeni şərtlərlə ödəniş qabiliyyəti qiymətləndirilməli və onun borcu ödəmək imkanının kifayət etməsi nəzərə alınmalıdır.

Restrukturizasiya zamanı bir neçə variant müzakirə oluna bilər. Məsələn, kreditin müddəti uzadıla, aylıq ödəniş məbləği azaldıla, faiz dərəcəsi dəyişdirilə və ya müqavilədə nəzərdə tutulan digər şərtlər yenidən nəzərdən keçirilə bilər. Konkret imkanlar kreditin növündən, müqavilədən, bankın qiymətləndirməsindən və tətbiq olunan qaydalardan asılıdır.

Borcalanın gəlirinin azalması, işsiz qalması, ailə xərclərinin artması və ya digər maliyyə çətinlikləri restrukturizasiya barədə müraciət üçün əsas kimi təqdim edilə bilər. Lakin bu hallar bankın müraciəti mütləq qəbul etməli olduğu anlamına gəlmir. Qərar borcalanın maliyyə vəziyyəti və yeni ödəniş qrafiki üzrə öhdəliklərini yerinə yetirmək imkanları nəzərə alınmaqla verilir.

Bu səbəbdən borcalanın ödənişlər tamamilə dayandırıldıqdan sonra deyil, maliyyə çətinliyi yaranan kimi banka müraciət etməsi daha məqsədəuyğundur. Müraciətdə gəlirlərin azalmasının səbəbləri, mövcud xərclər və real ödəmə imkanları göstərilməli, mümkün yeni ödəniş qrafiki təklif edilməlidir.

Aylıq ödənişin azaldılması borcu ucuzlaşdırırmı?

Restrukturizasiya zamanı kredit müddətinin uzadılması borcalanın aylıq ödəniş yükünü azalda bilər. Bununla belə, müddətin uzadılması ümumi faiz xərclərinin artmasına da səbəb ola bilər. Buna görə yalnız aylıq ödəniş məbləğinə deyil, kreditin sonuna qədər ödəniləcək ümumi məbləğə də diqqət yetirilməlidir.

Məsələn, bank aylıq ödənişi azaltmaq üçün kreditin müddətini artırmağı təklif edirsə, borcalan yeni qrafik üzrə əsas borcun, faizlərin və digər ödənişlərin ümumi məbləğini öyrənməlidir. Yeni şərtlərin əvvəlki müqavilə ilə müqayisəsi daha sərfəli qərar verməyə kömək edə bilər.

Eyni zamanda, kreditin ödənişində müvəqqəti fasilə verilməsi imkanının olub-olmaması da bankla müzakirə edilə bilər. Lakin ödəniş tətili və ya güzəşt müddəti bütün kreditlər üzrə avtomatik hüquq deyil. Belə imkan yalnız müvafiq müqavilə şərtləri və bankın qərarı əsasında tətbiq oluna bilər.

Restrukturizasiya barədə razılıq əldə edildikdə yeni şərtlər yazılı şəkildə rəsmiləşdirilməlidir. Borcalan yeni ödəniş tarixlərini, faiz dərəcəsini, ümumi borc məbləğini və gecikmələrə dair şərtləri diqqətlə yoxlamalıdır.

Borcalan hansı addımları atmalıdır?

Kredit ödənişini etməkdə çətinlik çəkən şəxsin ilk addımı mövcud borcun dəqiq məbləğini və aylıq gəlir-xərc balansını müəyyənləşdirmək olmalıdır. Bu, borcalanın hansı məbləği davamlı şəkildə ödəyə biləcəyini müəyyən etməsinə kömək edir.

Daha sonra banka yazılı müraciət edərək restrukturizasiya və ya alternativ ödəniş qrafiki barədə təklif istəmək mümkündür. Müraciətin qeydə alınmasını təsdiqləyən sənədi saxlamaq və bankın cavabını yazılı şəkildə əldə etmək gələcək mübahisələr zamanı əhəmiyyət daşıya bilər.

Borcalan eyni zamanda kredit müqaviləsini, ödəniş qrafikini və borc üzrə hesab çıxarışını yoxlamalıdır. Müqavilədə nəzərdə tutulmayan əlavə ödənişlərin tələb edildiyini düşünürsə, onların hüquqi əsasını soruşmalıdır.

Başqa bir krediti götürərək əvvəlki borcu ödəmək qərarı isə ehtiyatla verilməlidir. Yeni kreditin faizi, komissiyaları və ümumi geri ödəniş məbləği əvvəlki borcdan daha yüksək maliyyə yükü yarada bilər. Buna görə belə qərar yalnız bütün şərtlər müqayisə edildikdən sonra qəbul edilməlidir.

Nəticə etibarilə, kredit ödənişinin gecikdirilməsi borcalanı müqavilə öhdəliklərindən azad etmir, lakin onun hüquqlarını da aradan qaldırmır. Borcalan borcun hesablanması barədə məlumat almaq, hüquqlarının pozulduğunu düşündükdə şikayət etmək və maliyyə vəziyyətinə uyğun yeni ödəniş şərtlərini müzakirə etmək imkanlarına malikdir.

Problemin vaxtında müzakirəsi, restrukturizasiya imkanlarının araşdırılması və müqavilə şərtlərinin diqqətlə yoxlanılması borcun daha da böyüməsi riskini azaltmağa kömək edə bilər. Əsas məsələ kredit ödənişində çətinlik yarandıqda vəziyyəti gizlətmək və ya əlaqədən yayınmaq əvəzinə, hüquqi və maliyyə baxımından əsaslandırılmış həll yolu axtarmaqdır.

Aysel Muxtar